Rak szyjki macicy jest drugim po raku piersi, najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet. Mimo stosunkowo prostych i tanich metod badań skryningowych (przesiewowych), w Polsce nadal umiera na niego około 6 na 100 tysięcy kobiet rocznie.
Do najważniejszych czynników, jakie sprzyjają rozwojowi raka szyjki macicy, należy przede wszystkim przenoszona drogą płciową infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego HPV, szczególnie typem 16 i 18, ale też typem 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56. Inne, również bardzo istotne czynniki wzrostu ryzyka zachorowania, to: wczesne rozpoczęcie życia płciowego, liczne porody i urazy okołoporodowe, wiek osoby chorej, liczba partnerów seksualnych, palenie papierosów, wieloletnie stosowanie środków antykoncepcyjnych, częste stany zapalne pochwy.
Ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy wzrasta u kobiet wraz z ich wiekiem, osiągając swój punkt kulminacyjny przed pięćdziesiątym roku życia. Niemniej, zmiany przednowotworowe mogą wystąpić już w wieku trzydziestu, a nawet dwudziestu lat. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie choroby i podjęcie jak najszybszego leczenia – daje to największą szansę całkowitego wyzdrowienia.
Podstawowym badaniem mającym na celu zdiagnozowanie obecności komórek rakowych w szyjce macicy jest badanie cytologiczne (tradycyjne i cytologia jednowarstwowa). Cytologia polega na pobraniu wymazów z części pochwowej szyjki macicy, a następnie mikroskopowemu ich zbadaniu. W wypadku cytologii jednowarstwowej ocena rozmazów cytologicznych następuje po uprzednim wypłukaniu z komórek tła, co ma na celu uzyskanie bardziej czytelnych preparatów.
Wyniki badania cytologicznego oceniamy obecnie w systemie klasyfikacji Bethesda lub w pięciostopniowej skali wg Papanicolau. W przypadku uzyskania nieprawidłowego wyniku lub III i wyższego stopnia grupy cytologicznej, wskazane jest wykonanie badania kolposkopowego, ewentualnie pobranie wycinków z miejsc podejrzanych na szyjce macicy.
Kolposkopia to badanie umożliwiające oglądanie tarczy szyjki macicy w powiększeniu 3-47 krotnym. Dzięki temu lepiej można określić stan nabłonka części pochwowej szyjki macicy, a w momencie stwierdzenia zaburzeń (nieprawidłowych naczyń, przejaśnienia wtórnego mozaiki, poletkowania) można szybko pobrać wycinki histopatologiczne do dalszych badań. Podczas oceny wykonuje się próby z 2–4 procentowym kwasem octowym i płynem Lugola. Badania kolposkopowe oceniamy według standardów European Federation for Colposcopy and Pathology of Lower Female Genital Tract.
Od kilku lat mamy możliwość stosowania szczepień przeciwko wirusom HPV typu 6, 11 16 i 18. Szczepienia te kierowane są do młodych kobiet, najlepiej przed rozpoczęciem życia płciowego, i polegają na podaniu trzech dawek szczepionki.