Zachowanie płodności
KOBIETY
Nowotwory i leczenie onkologiczne mogą prowadzić do przedwczesnego wygasania czynności jajników oraz do niepłodności. Nie każda terapia przeciwnowotworowa powoduje niepłodność u kobiety, jednak ważne jest, aby mieć świadomość jej ryzyka.
Leczenie onkologiczne - chemioterapia, radioterapia czy operacje nowotworów - mogą być przyczyną nie tylko niepłodności (zaprzestanie produkcji komórek jajowych przez jajniki, niezdolność do zagnieżdżenia się oocytu w śluzówce macicy lub do utrzymania ciąży), ale także przedwczesnej menopauzy, ponieważ kuracja przeciwnowotworowa niszczy rezerwę komórek jajowych w jajnikach. Natomiast jeśli kobieta pozostanie płodna po leczeniu, to część komórek jajowych i tak może być uszkodzona.
Czynniki wpływające na płodność kobiety przy chorobie nowotworowej:
• wiek w chwili diagnozy i leczenia
• stan płodności kobiety przed leczeniem onkologicznym
• typ i wielkość dawki chemioterapii
• miejsce i dawka radioterapii
• obszar/miejsce operacji
Metoda leczenia onkologicznego wywiera wpływ na funkcje rozrodcze kobiety. Im dłużej trwa terapia i im większe są jej dawki, tym większe niebezpieczeństwo uszkodzenia układu rozrodczego:
• chemioterapia – może uszkodzić lub całkowicie zniszczyć komórki jajowe. Niektóre składniki chemioterapii są bardziej szkodliwe niż inne. Natomiast przy niektórych nowszych lekach przeciwrakowych ryzyko niepłodności może nie być do końca znane – choć zwykle takie informacje dostępne są w ulotce dla danego leku;
• radioterapia – może uszkodzić układ rozrodczy, jeśli jest w bezpośredniej bliskości miednicy. Przykładowo napromieniowanie jajników, macicy i ich okolic może prowadzić do niepłodności, ale radiacja klatki piersiowej już nie. Promieniowanie na przysadkę mózgową lub obszary w mózgu produkujące hormony mogą powodować niepłodność przez wpływ na produkcję hormonów, które z kolei bezpośrednio mają związek z funkcjonowaniem układu rozrodczego. W dodatku radioterapia okolic miednicy może uszkodzić macicę, co może później spowodować trudności w utrzymaniu ciąży.
• operacje - zabiegi resekcji części lub całości narządów rozrodczych, tj. usunięcie jajników, macicy, szyjki macicy lub innych części układu rozrodczego, mogą być przyczyną niepłodności. Miejsce i zakres operacji może zwiększać ryzyko.
• przeszczep szpiku kostnego i komórek macierzystych z reguły wymaga dużych dawek chemioterapii (z lub bez radioterapii całego ciała), przez co stanowi duże prawdopodobieństwo niepłodności poprzez uszkodzenie jajników lub macicy.
Zalecane jest, aby kobieta po zakończeniu terapii wstrzymała się min. 6 miesięcy z planowaniem ciąży, ponieważ komórki jajowe wystawione na działanie chemioterapii lub radioterapii mogą mieć uszkodzenia genetyczne i uważa się, że w ciągu tego czasu uszkodzone oocyty powinny już opuścić organizm kobiety.
MĘŻCZYŹNI
Kiedy pacjent dowiaduje się, że ma nowotwór, nie myśli o niczym innym, jak tylko o wyleczeniu choroby. I to jest naturalne. Jednak jeśli chciałby zachować możliwość posiadania własnego potomstwa po leczeniu przeciwnowotworowym, powinien zacząć działać jeszcze przed terapią. Bowiem stosowanie większości metod leczenia onkologicznego może obniżyć płodność mężczyzny lub nawet doprowadzić do całkowitej bezpłodności.
Chemioterapia, radioterapia, czy leczenie chirurgiczne może doprowadzić do zahamowania produkcji plemników, wytwarzania nieprawidłowo zbudowanych gamet męskich lub problemów z erekcją. Dlatego przed rozpoczęciem terapii przeciwnowotworowej zalecamy:
• mrożenie i przechowywanie nasienia – mężczyzna oddaje w klinice nasienie, które zostaje zamrożone, co daje możliwość wykorzystania go w przyszłości
• mrożenie zarodków – zapłodnienie komórek jajowych partnerki plemnikami mężczyzny przed terapią, a następnie mrożenie ich i przechowywanie do czasu decyzji o posiadaniu dziecka, po terapii
Czynniki mające wpływ na płodność mężczyzny przy chorobie nowotworowej:
• wiek w chwili diagnozy i leczenia
• rodzaj i dawka chemioterapii
• lokalizacja i dawka radioterapii
• miejsce operacji chirurgicznej
• stan płodności przed leczeniem onkologicznym
Różne metody leczenia onkologicznego mogą mieć negatywny wpływ na układ rozrodczy mężczyzny:
• chemioterapia – niszczy szybko dzielące się komórki rakowe jak i zdrowe, w tym także gamety męskie (plemniki). Wiek pacjenta, rodzaj chemioterapii i leki mogą stanowić ryzyko dla funkcji rozrodczych. Niektóre składniki chemioterapii są bardziej szkodliwe niż inne). Natomiast przy niektórych nowszych lekach przeciwrakowych ryzyko niepłodności może nie być do końca znane – choć zwykle takie informacje dostępne są w ulotce dla danego leku
• radioterapia – także likwiduje szybko dzielące się komórki organizmu w i wokół docelowego miejsca, np. napromieniowanie blisko jąder może doprowadzić do niepłodności, ale radiacja klatki piersiowej już nie. Promieniowanie na przysadkę mózgową lub obszary w mózgu produkujące hormony mogą powodować niepłodność przez wpływ na normalną produkcję hormonów, które z kolei bezpośrednio mają związek z funkcjonowaniem układu rozrodczego mężczyzny.
• operacje – zabiegi resekcji części lub całości narządów rozrodczych, jak np. jednego lub obu jąder, mogą być przyczyną niepłodności. Miejsce i zakres operacji może zwiększać ryzyko
• przeszczep szpiku kostnego i komórek macierzystych z reguły wymaga dużych dawek chemioterapii (z lub bez radioterapii całego ciała), przez co stanowi duże prawdopodobieństwo niepłodności.
Zalecane jest, aby mężczyzna po zakończeniu terapii przeciwnowotworowej zaczekał min. 2 lata zanim rozpocznie starania o dziecko, ponieważ nasienie wystawione na działanie chemioterapii lub radioterapii może mieć uszkodzenia genetyczne i uważa się, że w ciągu 2 lat uszkodzenia te zostaną naprawione.
Witryfikacja – technika kriokonserwacji komórek jajowych w niskich temperaturach. Ta nowatorska metoda została opracowana przez dr Masashige Kuwayamę z Kato Ladies Clinic w Tokio. Pozwala ona na mrożenie gamet i przechowywanie ich przez długi czas, niezależnie od stadium rozwoju. Dzięki tej technice odsetek przeżywalności, szczególnie w przypadku komórek jajowych, jest bardzo wysoki i sięga nawet 95%. Metoda witryfikacji jest zalecana głównie Pacjentkom, u których podczas stymulacji hormonalnej dojrzało wiele komórek jajowych i tym, które z różnych, ważnych przyczyn lub osobistych wyborów nie mogą w tym czasie zostać matkami. Lekarze ginekolodzy i onkolodzy zalecają witryfikację przede wszystkim kobietom do ok. 35 roku życia, które dotknęła choroba nowotworowa. Osoby poddające się leczeniu onkologicznemu (chemioterapia, radioterapia) są narażone na trwałe uszkodzenie funkcji układu rozrodczego. Witryfikacja daje szansę na posiadanie własnego potomstwa poprzez zabezpieczenie komórek jajowych przed kuracją nowotworową.